Lipiec 2024 roku. W magazynie DHL na lotnisku w Lipsku podczas skanowania przed załadunkiem na samolot zapala się paczka, wybucha pożar. Tylko przypadek sprawił, że nie doszło do eksplozji już w powietrzu. W ciągu kolejnych dwóch dni podobne urządzenia zapalają się w ciężarówce DPD w Jabłonowie pod Warszawą i w magazynie DHL w Birmingham. Czwarta paczka, również transportowana przez DPD w Polsce, nie zapala się. W źródłach omawiane są dwie możliwe przyczyny: usterka urządzenia inicjującego zapłon albo przechwycenie przesyłki przez słuzby. Wszystkie cztery paczki nadano z Wilna 19 lipca 2024 roku. Docelowo miały trafić na pokłady samolotów cargo lecących do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Był to swoisty test. Na jakim etapie ładunki zostaną wykryte, jakie straty spowodują i co się stanie potem?
Śledztwo prowadzone równolegle przez służby z Polski, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Litwy, Łotwy, Estonii, Stanów Zjednoczonych i Kanady ustaliło, że za operacją stoi rosyjski wywiad wojskowy GRU. Pułkownik Denis Smoljaninow, jeden z jej organizatorów, został objęty sankcjami Unii Europejskiej w grudniu 2024 roku. Ale bezpośredni wykonawcy, zwerbowani przez internet, w dużej mierze nieświadomi całego planu formalnie nie są rosyjskimi obywatelami ani tym bardziej funkcjonariuszami. Rosja może powiedzieć: to nie my. Ktoś o mało nie wysadził samolotu cargo nad Europą. Wiadomo, kto za tym stoi, ale z tej wiedzy niewiele wynika w praktyce. To nie jest wyjątek. To jest zasada, która ma swoją nazwę: wiarygodne zaprzeczenie.
Skąd pochodzi to pojęcie?
Plausible deniability, czyli wiarygodne zaprzeczenie to termin, który nie narodził się w Moskwie. Narodził się w Waszyngtonie. Jego źródła sięgają dokumentu NSC 10/2, wydanego w 1948 roku, rok po powstaniu CIA. Chodziło o proste zabezpieczenie: jeśli tajna operacja wyjdzie na jaw, prezydent powinien móc zaprzeczyć, że o niej wiedział. Nieprzypisywalność działań Stanom Zjednoczonym była pierwotnym i głównym celem tej doktryny. Przez dekady zimnej wojny obie strony stosowały ją w podobny sposób. CIA korzystała z niej w operacjach w Iranie, Gwatemali i podczas inwazji w Zatoce Świń. Sowieckie służby robiły to samo w operacjach wpływu, finansowaniu ruchów lewicowych na Zachodzie oraz w działaniach prowadzonych przez pośredników w Afryce i Azji. Dziś to narzędzie przejęła Federacja Rosyjska i stosuje je w sposób systematyczny, na skalę, jakiej Europa nie widziała od dekad.
Jak to działa w praktyce?
Mechanizm wiarygodnego zaprzeczenia opiera się na jednej zasadzie: między agresorem a działaniem musi istnieć wystarczająca liczba warstw, żeby nie dało się bezpośrednio udowodnić związku.
Pierwsza warstwa to pośrednicy. Zamiast własnych żołnierzy: żołnierze bez oznaczeń, zielone ludziki wyposażone w sprzęt, który można kupić w każdym sklepie (pamiętamy tę słynną konferencje prasową…). Zamiast hakerów powiązanych z służbami: grupy, które formalnie działają niezależnie. Zamiast agentów wywiadu: zorganizowane grupy przestępcze działające w imieniu rosyjskich służb, które zapewniają Kremlowi wiarygodne zaprzeczenie nawet przy pozornie mało wyrafinowanych atakach.
Druga warstwa to struktury prawne. Prywatna firma wojskowa zamiast regularnej armii. Statek pod obcą banderą zamiast okrętu wojennego. Flota cieni, czyli statki o nieprzejrzystej rejestracji i dokumentacji ubezpieczeniowej, która dodatkowo wzmacnia wiarygodność zaprzeczenia.
Trzecia warstwa to narracja: gotowa interpretacja zdarzenia, która pojawia się, zanim samo zdarzenie nastąpi. Przykład z naszego podwórka: sabotaż torów kolejowych pod Warszawą w listopadzie 2025 roku. Rosyjska Służba Wywiadu Zagranicznego opublikowała już 30 września 2025 roku komunikat o rzekomej prowokacji ukraińskiej wymierzonej w polską infrastrukturę krytyczną. Stało się to mniej więcej siedem tygodni przed samym zdarzeniem. Narracja nie podążała za faktem. Ona czekała na fakt.
Anatomia sabotażu na różnych podwórkach
Polska i Czechy, maj-czerwiec 2024
Śledczy z ABW ustalili, że za podpaleniem dwóch składów budowlanych na terenie województwa mazowieckiego 23 maja w Warszawie i tydzień później, 30 maja, w Radomiu stoi 27-letni obywatel Kolumbii. Działania te były zlecone, nadzorowane i finansowane przez osobę powiązaną z rosyjskimi służbami specjalnymi. Podejrzany otrzymywał szczegółowe instrukcje dotyczące celu ataku i sposobu jego przeprowadzenia, w tym instrukcję wykonania koktajlu Mołotowa oraz wskazanie, jakiego środka transportu użyć. ABW potwierdziła, że rosyjskie służby za pośrednictwem Telegrama systemowo i na dużą skalę werbowały osoby pochodzenia latynoamerykańskiego, z doświadczeniem wojskowym, do rozpoznania wytypowanych lokalizacji, podpalania obiektów i dokumentowania zniszczeń. Zdjęcia i nagrania z tych akcji były następnie wykorzystywane przez rosyjskojęzyczne media w celach dezinformacyjno-propagandowych. Po wykonaniu zadań w Polsce mężczyzna wyjechał do Czech. W czerwcu 2025 roku czeski sąd skazał go na osiem lat więzienia za podpalenie zajezdni autobusowej w Pradze oraz planowanie ataku na centrum handlowe. Przyznał się do winy. Według premiera Czech w sprawę zaangażowane były służby specjalne Federacji Rosyjskiej. Jeden człowiek. Trzy kraje. Instrukcje przekazywane przez Telegram. Rosja może powiedzieć: to nie my.
Leyton, marzec 2024
Wschodni Londyn, dzielnica Leyton. W magazynie ukraińskiej firmy wybucha pożar. Do ugaszenia potrzeba ośmiu zastępów straży pożarnej i sześćdziesięciu strażaków. W środku znajdują się terminale Starlink i generatory przeznaczone dla ukraińskiej armii. Straty sięgają miliona funtów. Architektem operacji był Dylan Earl, wówczas 21-letni mieszkaniec Leicestershire, który nawiązał kontakt z Grupą Wagnera przez Telegram, korzystając z kont o nazwach „Privet Bot” i „Lucky Strike”. Earl zwerbował grupę mężczyzn do podpalenia magazynu i zorganizował rozpoznanie kolejnych celów w Londynie. Za operację miał dostać dziewięć tysięcy funtów. Dostał mniej, bo wykonał zadanie przedwcześnie, bez zgody osoby go prowadzącej. Earl i jego wspólnicy jako pierwsi zostali skazani na podstawie brytyjskiej Ustawy o Bezpieczeństwie Narodowym z 2023 roku. Grupa Wagnera formalnie pozostaje organizacją prywatną. Rosja może powiedzieć: to nie my.
Dlaczego ten mechanizm jest skuteczny?
Wiarygodne zaprzeczenie działa z kilku powodów, które wzajemnie się wzmacniają.
Po pierwsze, opóźnia reakcję. Zanim zostanie ustalona atrybucja, czyli zanim wskazany zostanie faktyczny sprawca, mija czas. A czas w polityce międzynarodowej ma swoją wartość: agresor może w tym okresie eskalować działania, wycofać się z nich albo zmienić taktykę.
Po drugie, dzieli sojuszników. Jedno państwo może być przekonane co do sprawcy, inne będzie w tej sprawie wątpić. Wątpliwość sama w sobie staje się bronią.
Po trzecie, tego rodzaju operacje są tanie w porównaniu z konwencjonalną siłą militarną i wystarczająco trudne do jednoznacznego przypisania, by skomplikować ewentualny odwet. To w praktyce działania niemal bez ryzyka dla zleceniodawcy.
Po czwarte, i być może najważniejsze: niejednoznaczność uderza w zbiorową świadomość społeczną. Jeśli każde zdarzenie może być przypadkiem, prowokacją albo działaniem obcych służb, ludzie zaczynają przestawać ufać własnej ocenie rzeczywistości. To jest właściwy cel operacji kognitywnych: nie tyle wprowadzenie fałszywych informacji, ile zniszczenie zdolności do odróżniania prawdy od fałszu.
Co z tego wynika dla operatorów infrastruktury krytycznej?
Rozpoznanie tego wzorca i przeciwdziałanie mu za pomocą ukierunkowanych działań, zamiast reagowania na pojedyncze incydenty, jest kluczowe dla skutecznej odpowiedzi. Tak formułują to analitycy z Center for European Policy Analysis (CEPA), czyli waszyngtońskiego think tanku opowiadającego się za silnym NATO i twardą polityką wobec Rosji w raporcie opublikowanym w grudniu 2025 roku. Na poziomie państwowym oznacza to gotowość do publicznej atrybucji sprawstwa nawet bez pełnych dowodów kryminalistycznych, czyli oceny opartej na analizie wzorców działania, a nie wyłącznie na logice postępowania sądowego. Jest to rozwiązanie politycznie kosztowne, ale coraz więcej państw decyduje się iść w tym kierunku.
Dla samych operatorów infrastruktury krytycznej płynie z tego konkretny wniosek. Incydent w danym obiekcie może wyglądać jak zwykła awaria techniczna, wypadek albo błąd ludzki. I rzeczywiście może nim być. Ale operacje hybrydowe bardzo często przybierają dokładnie taką postać, wyglądają jak przypadek, jak pojedyncze zdarzenie kryminalne, pozornie niezwiązane z niczym innym. Dlatego każde nietypowe zdarzenie powinno być dokumentowane i zgłaszane właściwym służbom. Nie dlatego, że z góry zakładamy sabotaż, lecz dlatego, że dopiero zestawione z innymi zdarzeniami – u innych operatorów, w innych sektorach, w innych krajach może stać się częścią szerszego obrazu.
Wiarygodne zaprzeczenie działa tak długo, jak długo poszczególne incydenty są analizowane osobno. Gdy zaczyna się je łączyć w spójny wzorzec, mechanizm traci swoją skuteczność.
Źródła
- Counter Terrorism Policing (Metropolitan Police), Men who organised Russia-backed arson at London warehouse jailed, 24.10.2025 http://counterterrorism.police.uk/news/men-who-organised-russia-backed-arson-at-london-warehouse-jailed/
- Crown Prosecution Service, How the CPS used new National Security Act legislation to prosecute the plot to sabotage Ukrainian aid warehouses on UK soil http://cps.gov.uk/cps/news/how-cps-used-new-national-security-act-legislation-prosecute-plot-sabotage-ukrainian-aid
- The Moscow Times, Russia’s GRU Behind Airport Parcel Bombing Plot, European Intelligence Believes, kwiecień 2025 http://themoscowtimes.com/2025/04/23/russias-gru-behind-airport-parcel-bombing-plot-european-intelligence-believes-a88846
- VSquare.org / Eurasia, Revealed: How Russia’s GRU Plotted Europe’s Parcel Explosions http://vsquare.org/revealed-how-russia-gru-plotted-europe-parcel-explosions/
- CNN / Reuters, 2024 parcel blasts in Europe organized by Russians with intelligence ties, Lithuania says http://aol.com/articles/2024-parcel-blasts-europe-organized-190223540.html
- RMF24 / ISW, Analitycy ostrzegają. Rosyjski plan, Polska na celowniku, październik 2025 http://rmf24.pl/raporty/raport-wojna-z-rosja/news-analitycy-ostrzegaja-rosyjski-plan-polska-na-celowniku,nId,8026637
- Rynek Kolejowy, Dywersja na linii lubelskiej: Sprawcy zidentyfikowani, listopad 2025 http://rynek-kolejowy.pl/wiadomosci/sabotaz-na-linii-lubelskiej-sprawcy-zidentyfikowani-125571.html
- Prokuratura Krajowa, Zarzuty za akty dywersji przeciwko infrastrukturze kolejowej http://gov.pl/web/prokuratura-krajowa/akty-dywersji
- ABW / MSWiA (rzecznik Jacek Dobrzyński), komunikat ws. podpaleń składów budowlanych na Mazowszu, lipiec 2025 http://bankier.pl/wiadomosc/Podpalenia-w-Polsce-MSWiA-Kolumbijczyk-dzialal-na-zlecenie-rosyjskiego-wywiadu-8985500.html
- Infosecurity24.pl, Kolumbijczyk z zarzutami terrorystycznymi. ABW ujawnia rosyjskie powiązania w sprawie podpaleń http://infosecurity24.pl/sluzby-specjalne/agencja-bezpieczenstwa-wewnetrznego/kolumbijczyk-z-zarzutami-terrorystycznymi-abw-ujawnia-rosyjskie-powiazania-w-sprawie-podpalen
- CEPA, The Hybrid Threat Imperative: Deterring Russia Before it is Too Late, grudzień 2025 http://cepa.org/comprehensive-reports/the-hybrid-threat-imperative-deterring-russia-before-it-is-too-late/
- Recorded Future / Insikt Group, Russia’s Escalating Sabotage Operations Threaten Europe’s Critical Infrastructure, listopad 2024 http://recordedfuture.com/research/russian-sabotage-activities-escalate-amid-fraught-tensions
Treść informacji zawartych na stronie wyraża wyłącznie prywatne poglądy autorki i nie może być utożsamiana z instytucją, w której jest ona zatrudniona.