Kto podpala dziś europejskie centra handlowe na zlecenie Moskwy? Wyobraźnia podsuwa oficera GRU z fałszywym paszportem, kursem spadochronowym i walizką pełną gotówki. Rzeczywistość jest znacznie mniej filmowa. Coraz częściej to młody mężczyzna bez przeszkolenia, bez pojęcia o zasadach konspiracji, czasem bez świadomości, dla kogo pracuje, który odpowiedział na ogłoszenie w komunikatorze, bo ktoś obiecał mu kilka tysięcy euro w kryptowalutach. Rosja nie musi już wysyłać do Europy swoich ludzi. Wystarczy, że znajdzie ich na miejscu.
Market w Wilnie, hala na Marywilskiej
8 maja 2024 roku w sklepie IKEA w Wilnie podłożono ładunek z zapalnikiem czasowym, który zadziałał w nocy. Pożar szybko ugaszono i nikt nie ucierpiał, ale śledztwo prowadzone równolegle przez Litwę i Polskę pokazało, że nie był to przypadek. Według polskiej prokuratury urządzenia zapalające przygotowali dwaj obywatele Ukrainy, Daniil B. i Oleksandr H., na polecenie Ołeksandra V., przebywającego w Rosji, oraz Serhija Czałego, podejrzewanego o kierowanie całą grupą. Daniil B. nagrał pożar i przesłał film do publikacji w rosyjskich kanałach propagandowych. Kilka dni później został zatrzymany w drodze do Rygi, gdzie grupa przygotowywała podpalenie kolejnego sklepu IKEA. 24 listopada 2025 roku Sąd Okręgowy w Wilnie skazał go na trzy lata i cztery miesiące więzienia, m.in. za akt terroru i usiłowanie zamachu w Szawlach, gdzie znajduje się baza lotnicza NATO. W chwili ataku miał 17 lat. Jak podawał Euronews, za podpalenie i wysadzenie centrów handlowych na Litwie i Łotwie, uzgodnione podczas spotkania w Polsce, miał otrzymać 10 tysięcy euro i samochód BMW.
Ta sama sieć pojawia się w polskich śledztwach. Prokuratura łączy ją z podpaleniem sklepu OBI w Warszawie 14 kwietnia 2024 roku oraz z pożarem hali przy ulicy Marywilskiej 44 z 12 maja 2024 roku, który według ustaleń śledczych był podpaleniem zleconym przez rosyjski wywiad. Daniil B. miał na polecenie Ołeksandra V. nagrać płonącą halę i akcję ratowniczą. W hali działało blisko 1400 lokali, a ogień objął ponad 80 procent jej powierzchni. W październiku 2025 roku Sąd Rejonowy dla Warszawy-Pragi skazał nieprawomocnie trzech obywateli Ukrainy za udział w zorganizowanej grupie o charakterze dywersyjnym i terrorystycznym na kary od roku i czterech miesięcy do pięciu i pół roku więzienia, a w marcu 2026 roku prokuratura skierowała do sądu akt oskarżenia przeciwko pięciu kolejnym osobom, w tym Daniilowi B. Bezpośrednich sprawców podpalenia Marywilskiej nie ustalono. Za herszta sieci uznawani są Serhij Czały i Ołeksandr Waryvoda, poszukiwani europejskimi nakazami aresztowania.
W tej historii jest wszystko, co składa się na nowy model rosyjskiej dywersji: wykonawca z zewnątrz, zleceniodawca poza zasięgiem wymiaru sprawiedliwości, cel miękki zamiast strzeżonego obiektu, film nagrany dla propagandy i zapłata, która z perspektywy rosyjskich służb jest kosztem marginalnym.
Skąd wziął się agent jednorazowego użytku?
Biała księga rosyjskich aktów sabotażu i dywersji, opublikowana przez PISM w maju 2026 roku, wskazuje genezę tego modelu bardzo konkretnie. Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę państwa europejskie wydaliły setki rosyjskich dyplomatów. Już w lipcu 2022 roku szef MI6 Richard Moore mówił na Aspen Security Forum o ponad 400 wydalonych oficerach wywiadu działających pod przykryciem dyplomatycznym, czyli mniej więcej połowie wszystkich. Rosyjskie służby straciły ludzi na miejscu, więc zaczęły na masową skalę rekrutować lokalnych pośredników. W literaturze funkcjonują dla nich określenia disposable agents albo single use agents, czyli agenci jednorazowego użytku.
Warto podkreślić, że nazwa jest nieco myląca. Według raportu International Centre for Counter-Terrorism i Globsec z września 2025 roku, który objął 110 incydentów z lat 2022–2025 i 131 zidentyfikowanych sprawców, 62 procent z nich przeprowadziło więcej niż jeden atak. Ich „jednorazowość”, jak tłumaczy PISM, polega na czymś innym: rosyjskie służby nie inwestują w ich bezpieczeństwo operacyjne, a gdy kontrwywiad ich wykryje, po prostu zastępują ich kolejnymi. Jeden z niemieckich rozmówców dziennikarzy OCCRP ujął to bez sentymentów: tacy agenci są tani, szybcy i bezpieczni. Bezpieczni oczywiście dla zleceniodawcy.
Dla Moskwy to także najprostszy sposób na wiarygodne zaprzeczenie. Według aktualizacji ICCT z lutego 2026 roku około 95 procent sprawców nie miało żadnych formalnych powiązań z rosyjskim wywiadem. Sprawca nie jest rosyjskim oficerem, często nie jest nawet Rosjaninem, a o swoim zleceniodawcy wie tyle, ile przeczytał w czacie.
Ogłoszenie, czat, koktajl Mołotowa
Jak wygląda rekrutacja od środka, pokazał eksperyment dziennikarzy OCCRP, Delfi, Der Standard i Paper Trail Media, opisany we wrześniu 2024 roku. Dziennikarze stworzyli fikcyjną postać: 26-letniego, rosyjskojęzycznego geodetę z Estonii, z rodziną, pracą i wiarygodnym kontem w serwisie VKontakte. 10 lipca 2024 roku napisali do konta „Privet Bot” na Telegramie, którego ogłoszenia co najmniej osiem razy w ciągu roku pojawiały się na kanale Grey Zone, powiązanym z Grupą Wagnera i obserwowanym przez 550 tysięcy osób. Mimo nazwy po drugiej stronie siedział człowiek. Zapytał o dane osobowe, dokument tożsamości, doświadczenie wojskowe i o to, czy kandydat kiedyś kogoś zabił. Zaproponował wynagrodzenie od 10 tysięcy dolarów za misję, płatne w kryptowalucie po jej wykonaniu. Pierwszym zadaniem było przygotowanie koktajlu Mołotowa, wypróbowanie go w lesie i przesłanie nagrania. W dalszej części rozmowy rekruter wymieniał możliwe cele: podpalenie ukraińskich pojazdów wojskowych lub ciężarówek ze sprzętem, obserwację baz, podpalenie pojazdów NATO, a nawet zabójstwo. Indrek Kannik z estońskiego International Centre for Defence and Security nazwał tę metodę łowieniem w śmieciach: skuteczność jest niska, ale koszt niemal zerowy.
Telegram pozostaje głównym narzędziem. W przypadkach, w których udało się ustalić drogę werbunku, ponad połowa odbywała się przez internet, a w 88 procentach z nich wykorzystywano właśnie Telegram. PISM wymienia kanały powiązane z Grupą Wagnera, kanały rosyjskich blogerów wojskowych, chatboty rosyjskiego wywiadu wojskowego, ale także zwyczajne grupy z ogłoszeniami o pracy, takie jak „Rabota Polsza” czy „Warszawa objawlenija”. Internet nie jest jednak jedyną drogą. Według ICCT w 44 procentach przypadków werbunek odbywał się osobiście, często za pośrednictwem osób już zwerbowanych, a 13 procent sprawców wciągnęło do współpracy znajomych. Działanie w pojedynkę jest rzadkością: 89 procent sprawców działało w grupach co najmniej dwuosobowych.
Schody zamiast skoku
Najciekawszy jest jednak nie sam werbunek, ale to, co następuje po nim. PISM i ICCT opisują ten sam mechanizm stopniowego wciągania, który ICCT nazywa zasadą podwójnej eskalacji: rosną zarówno zadania, jak i wynagrodzenie. Na początku zadania są drobne: rozdawanie ulotek, malowanie graffiti. Wykonawca pokazuje w ten sposób, że jest gotów złamać prawo za pieniądze, a przy okazji sam siebie obciąża. Potem przychodzi kolej na zakup i montaż sprzętu do obserwacji w pobliżu linii kolejowych, jednostek wojskowych i portów, a na końcu na podpalenia i inne akty sabotażu, za które według PISM płaci się około 10 tysięcy euro. Przyjęte pieniądze stają się dodatkowo podstawą do szantażu, jeśli ktoś chciałby się wycofać albo pójść na policję.
Dobrze widać to na przykładzie grupy, której organizatorem był według Prokuratury Krajowej Rosjanin Michaił Mirgorodski, działający na rzecz FSB. Grupa licząca co najmniej 30 osób obserwowała pojazdy wojskowe i statki, montowała nadajniki GPS i urządzenia przekazujące obraz z obiektów infrastruktury krytycznej, rozklejała prorosyjskie i antyukraińskie ulotki, a jej członkowie bili obywateli Ukrainy i białoruskich dysydentów i podpalali ich mienie. Mirgorodski miał nakłaniać ich także do wykolejenia pociągu. W czerwcu i lipcu 2023 roku ABW zatrzymała 16 członków grupy, 12 Ukraińców, trzech Białorusinów i jednego Rosjanina, a Sąd Okręgowy w Lublinie wymierzył im kary do sześciu lat więzienia. Sam Mirgorodski usłyszał zarzuty w grudniu 2025 roku i jest poszukiwany listem gończym.
Co ważne, świadomość, dla kogo się pracuje, wcale nie jest regułą. Według ICCT tylko 58 procent sprawców wiedziało, że działa na zlecenie rosyjskich służb. Pozostali wykonywali zadania dla anonimowego zleceniodawcy z czatu. W 2025 roku, jak wynika z rozmów PISM z dziennikarzami śledczymi z państw bałtyckich, rekruterzy zaczęli działać znacznie bardziej wprost i szukać przede wszystkim osób, które mają dostęp do obiektów infrastruktury krytycznej. Po wykonaniu zadania sprawcy często nie dostają obiecanych pieniędzy, a oficerowie prowadzący po prostu zrywają z nimi kontakt. Agent jednorazowego użytku bywa też płatnikiem jednorazowego użytku.
Kto odpowiada na ogłoszenie?
Łotewska Służba Bezpieczeństwa Państwowego opisuje osoby, które rosyjskie służby najczęściej wybierają do wrogich działań, jako mające przeszłość kryminalną, niski status społeczno-ekonomiczny, bez stałej pracy i dochodu, nadużywające alkoholu lub narkotyków, a często także sympatyzujące z Rosją; wśród werbowanych dominują bezrobotni młodzi ludzie, studenci i osoby z przeszłością kryminalną. Dane ICCT są zbieżne: 93 procent sprawców to mężczyźni, najmłodszy miał 16 lat, najstarszy 59, a średnia wieku wynosiła 30 lat. Najliczniejszą grupę stanowili Ukraińcy, a za nimi Rosjanie, Mołdawianie, Estończycy i Bułgarzy. Gdy wyłączyć przypadki o nieznanej motywacji, pieniądze były decydujące w 96 procentach spraw. Według aktualizacji z lutego 2026 roku, obejmującej już 151 incydentów i 172 sprawców, prokremlowskie poglądy miało 15 procent z nich, przeszłość kryminalną 26 procent, a 11 osób nie miało ukończonych 18 lat. PISM wskazuje też kluby sztuk walki, kibiców piłkarskich, ochotników walczących po stronie Rosji i prawicowych radykałów jako środowiska, w których prowadzi się werbunek. Władze Litwy odnotowały rosnącą liczbę prób werbunku wśród nastolatków.
Jak to wygląda w praktyce, pokazała polska sprawa z sierpnia 2025 roku. Pomnik ofiar rzezi wołyńskiej w Domostawie został pomalowany flagą UPA i hasłem „Chwała UPA”, a podobne symbole i hasła pojawiły się na budynkach i pomnikach w Warszawie i Wrocławiu. 13 sierpnia ABW i policja zatrzymały 17-letniego obywatela Ukrainy, którego zwerbowali Rosjanie. Cel był czytelny: podsycić napięcia polsko-ukraińskie rękami Ukraińca. Trudno o lepszy przykład tego, jak ten model łączy dywersję z operacją wpływu.
Od kamer przy torach do ładunku na torach
W Polsce, przez którą przechodzi 80–90 procent zachodniego wsparcia wojskowego dla Ukrainy, model ten rozwijał się od rozpoznania do ataków na infrastrukturę. W styczniu 2024 roku ABW zatrzymała 51-letniego obywatela Ukrainy, Serhija S., który przygotowywał na zlecenie otrzymane w internecie dywersję w fabryce farb we Wrocławiu, położonej w pobliżu magazynu paliw należącego do Orlenu. W lutym 2025 roku sąd skazał go nieprawomocnie na osiem lat więzienia; oskarżony twierdził, że chciał jedynie oszukać zleceniodawcę i wyłudzić pieniądze.
16 listopada 2025 roku maszynista zauważył uszkodzone tory na linii Warszawa–Lublin w pobliżu miejscowości Mika. Następnego dnia premier potwierdził, że do zniszczenia toru użyto ładunku wybuchowego, a linia była uszkodzona także w drugim miejscu, bliżej Lublina. 18 listopada wskazał dwóch podejrzanych: obywatela Ukrainy i mieszkańca okupowanego Donbasu, którzy według niego od dawna współpracowali z rosyjskimi służbami, jesienią wjechali do Polski z Białorusi i tuż po zamachu na Białoruś wrócili. Pierwszy z nich został w maju skazany przez sąd we Lwowie za akty sabotażu. Od pomalowanego pomnika do ładunku pod torami prowadzi prosta linia, a jej kolejne odcinki pokonują ludzie zwerbowani w podobny sposób.
Co może zrobić państwo?
Polska odpowiedziała przede wszystkim prawem karnym. Od 1 października 2023 roku art. 130 § 7 Kodeksu karnego przewiduje za udział w działaniach obcego wywiadu polegających na dywersji, sabotażu lub przestępstwie o charakterze terrorystycznym karę pozbawienia wolności nie krótszą niż 10 lat albo dożywocie, a samo przygotowanie takiego czynu jest zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat. Według PISM od początku 2023 roku do stycznia 2026 roku zarzuty z art. 130 usłyszały w Polsce 82 osoby, podczas gdy w latach 2016–2023 odnotowano zaledwie 46 aresztowań związanych z działalnością obcego wywiadu. W wymiarze dyplomatycznym Polska zamknęła rosyjskie konsulaty w Poznaniu, po ustaleniach dotyczących przygotowań do dywersji we Wrocławiu, w Krakowie, po ustaleniach w sprawie Marywilskiej, oraz w Gdańsku, co minister Radosław Sikorski ogłosił 19 listopada 2025 roku po zamachu na linię kolejową.
Jest też trzeci kierunek, prewencyjny. W grudniu 2025 roku ABW uruchomiła na Telegramie chatbota @ABW_STOPdywersji_bot do anonimowego zgłaszania dywersji, sabotażu i prób werbunku, czyli wykorzystała przeciwko rekruterom ich własne narzędzie. Łotwa poszła dalej: od 11 lipca 2025 roku obowiązuje zakaz podróży do Rosji i na Białoruś m.in. dla urzędników, funkcjonariuszy, żołnierzy i pracowników obiektów infrastruktury krytycznej, a od 28 czerwca 2025 roku obywatele Rosji i Białorusi mają ograniczony dostęp do takich obiektów. Łotewska służba bezpieczeństwa sprawdziła w 2025 roku blisko 11 tysięcy osób z dostępem do informacji lub urządzeń w infrastrukturze krytycznej, w tym pracowników podwykonawców, a wobec 39 obywateli Rosji i 10 obywateli Białorusi wydała negatywne opinie dotyczące zatrudnienia. PISM rekomenduje wszystkim państwom regionu zaostrzanie kar i kampanie społeczne skierowane do grup najbardziej podatnych na werbunek, w tym imigrantów z Europy Wschodniej.
Dla operatorów infrastruktury krytycznej ten ostatni wniosek ma szczególną wagę. Skoro rekruterzy zaczęli szukać przede wszystkim ludzi z dostępem do obiektów, to najsłabszym punktem zabezpieczeń przestaje być płot, kamera czy zamek. Staje się nim pracownik firmy podwykonawczej, który wieczorem przegląda ogłoszenia o dorywczej pracy.
Za pożar IKEA w Wilnie obiecano 10 tysięcy euro i samochód, „Privet Bot” proponował od 10 tysięcy dolarów za misję. Państwa NATO odpowiadają operacjami morskimi, nowelizacjami kodeksów i zamykaniem konsulatów. Pytanie, czy w grze, w której jedna strona kupuje wykonawców za cenę używanego auta, a druga musi chronić każdy obiekt, każdego dnia i przed każdym pracownikiem, rachunek kosztów w ogóle da się kiedyś wyrównać?
Źródła
The Record, MI6 chief: Russia’s spies not having a great war in Ukraine, 21.07.2022
LRT, Man sentenced in Lithuania over attack on behalf of Russian intelligence, 24.11.2025
Polsat News, Wraca temat pożaru przy Marywilskiej. Trzech Ukraińców usłyszało wyroki, 24.10.2025
Money.pl, 1400 lokali, wśród najemców 14 narodowości. Spłonął ogromny biznes, 12.05.2024
Latvian State Security Service, Annual Report 2024
Latvian State Security Service, Annual Report 2025
Al Jazeera, Poland blames two Ukrainians allegedly working for Russia for railway blast, 18.11.2025
Spider’s Web, ABW uruchomiła bota do zgłoszeń na Telegramie, 18.12.2025